Fəransə Devriminin Dil Siyasətləri və onun İran Məmaliki Məhrusəsi zərə buraxdığı istemarı ətkı və təsirləri

 

 

 Bilindigi kimi, millət anlayışı birinci dönə və dəfə 1789'da, Fəransə'də feudal bir sistim əleyhinə baş vermiş  "devrim"  sonucu və nəticəsi olaraq ortaya ıxmış. Fəransə impiratorluğundakı muxtəlif milli toplumlar birlikdə inqlab etdiklərinə baxmayaraq, Paris'də hakimiyət mərkəzini ələ keirmiş Fransız dilli inqılabılar, ayrı milli toplumlara dil və mədəniyət haqqı tanımayaraq onları Fransız dili və mədəniyətində əritmək siyasətinə tabi tutmuşlar. Dil istemarılıq anlayışını Fəransə inqlabıları bir yorum, təbir və təfsir ilə qanun halına gətirməyə alışdılar. O əsasda Fəransə inqlabının kimlik sənədində  "millət"  anlayışı belə förmlə olmuş:

"millət nədir?  Millət, insanların birləşməsi ilə ortaq və mştərik qanun altında yaşayan və haman qanun verici məclis tərəfindən nmayəndəlik olunan bir bədəndir.  Bu yeni bağımsız olmuş millət dartışılmaz hququn qaynağıdır. Millət hər şeydən öncə var və hər şeyin qaynağı sayılar. Millət, istədiyi zaman qanuna hakim və qanunun özdr. Millət zərə danışmaq allah'dan bağışlanmış təbiyi qanunu gcszləşdirməkdir. Millətdən qabaq və onun stndə fəqət təbiət qanunu vardır. Fəransə padşahı, Allah ona vermiş gc millətə təhvil vermək istəmədıiyi n təxtdən yerə endirildi".[1]

Fəransə devrimini əsas götrmş qanun Paris'də yazıldı. Ancaq fəransə impiratorluğundakıların oxu  Fransızca danışmır və inqlabıları dşncə və fikir baxımından da başa dşmrdlər. Fəransə dilində təlim və tərbiyət almış, Fəransə dilində və mədəniyətində  aydınlaşmış parıslılər isə, gc mekanısmasını əllərində tutduqları n,  öz dşncələrini inqlabı əməl həyata keirmək istirdilər. O zamankı Fəransə'nin dil və mədəniyət muxtəlifliyi zərə bilgi və məlumat belədir:

 Paris şəhəri öz ləhcəsində danışar, xalqın əksəriyəti Bask, Filaman, Alman, Breton, İtaliyan, Katalon və  Oksitan dilində danışarlar. İnqlabılar köhnə dşncə tərzini Fəransə'nin məhəli dillərinə nisbət verirdilər. [2]

İnqılabılar, bağımsız xalq fəransızca danışarsa, gcn başarıqla həyata keirə bilər deyə məseləni yozmağa və başqa milli toplumlara həq vermək istəmədilər. Jakubinlər dilin istandardlaşmasını təbliğ edərək deyirdilər:

 Btn vətəndaşları milli baxımdan birləşdirmək n, dil birliyinə ehtiyacımız vardır. [3] Bu arada xalqı milliyət baxımından təhmiq etmək n, 1794'də keşiş Henri Jean Baptiste Gəregoire xalqa mraciət etdi:

  "Btn vətəndaşları və milləti birləşdirmək n, bir dil bərabərliyinə ehtıyacımız var. Hərkəs eyni dildə danışsa, eyn dşncəyə malik olabilər. Fransıza inqlab, əql, azadlıq və millət dilidir".

Fransız dili ilə tərbiyət olmuş jakubinlər və inqılabılara görə, Bretona xurafat dili, Almanca feudal dili ( zid cumhriyət), Bask snnəti məzhəbilik deyə qələmə alınardı. 1794'də təblığat vəziri, Barre Fransız olmayan dilləri aşağıdakı şəkildə aşağılamağa alışdı:

"Federalılar və xurafatılar Breton dilində; muhacərlər və cumhuriyətə qarşın nifrəti olanlar Alman dilində; zid inqilab olanlar İtaliyan dilində və fanatiklər Bask dilində danışarlar".[4]

Jakubinlərin həyata keirdikləri siyasət, Fəransə inqilabılarına  bir mtləq idea bağışlamışdı. Beləni ideaları yanlız tək allahli din misiyonerləri edə bilərlər. Bu ideaya əsasa yanlış təsəvr həzf olmalı və Fransız olmayan dillərdə hər hankı bir dşncəni tövsif edənlər  " təəsb  (le pərjuge)"  xərcə verir və öz qələt dşncələrini  " zid inqılab"  dilində ifadə edərlər. 

 İnqılabı bir dil siyasətinin əsas qəhrmanı olan Aəbb Gəregoire Fransız olmayan dilləri hankı vasitələr ilə məhv etmək olar deyə hesabat verməyə alışdı. Bu hesabatda xanımlar hesaba gəlməyərək 3 milyon Fransız dilli insanın Fəransə'də yaşadığı idea olundu. [5]

Parisli inqlabıılar, ilk olaraq Fəransə inqılabının məsajını mxtəlif dil və mədəniyət sahablarına tərcmə etməyə alışdıqlarına baxmayaraq, sonra millət baxımından öz təmamiyətilik məfkurələrindən yola ıxaraq ayrı dil və mədəniyət sahablarına təviz vermək və onların da dil və mədəniyətlərinin rəsmi olmasına icazə vermədilər. 

 1746'da Fəransə aydını Ètienne Bonnot de Condillac yazdığı Essai sur lorigine des connaissances humaines"  adlı məqaləsində dil zərə yazdığı dşncələr zərə John Lock daha da artıq dşnməyə alışdı. Onun yazdığı kitab Fəransə inqlabından 10 il qabaq La Logique ou lart de penser"  başlığı altında ap oldu. Onun yazdığı dşncələrdən yolaıxaraq Fəransə inqlabıları dil ilə dşncənin necə birbirlərinə bağlı olduğunu dərk etdilər. Condillac hər bir dilin öznə xas yetənək və başarığı, dşnmək ehsas bəyan etmək (" maniere de voir et de sentir")  qabliyətinə malik olduğunu və dillərin allah vergisi olmadığını, ancaq insan toplumları vasitəsi ilə dillərin xəlq olunduğunu tozih verdi.

Siyasi qdrəti ələ almış parislı Jakubinlər Fransız dilini və öz dşncələrini yaymaq n,  oxlu dşncə və məfkrə zərə dartışmağa başladılar. O dşncələr arasında Fransız olmayan bölgələrə Fransız dilli məlimlər göndərmək və oradakı uşaqlara istilahən Fəransə inqlabılarının dşncələrini aşılamaq və təzriq etmək yer alırdı. Bu arada Elzaslı Almanları Fəransə'nin iəri bölgələrinə körmək, yoxsa evlənmək niyətində olanlardan Fransız dilində sınav və imtihan almaq da yer alırdı. Beləliklə dil siyasəti hakimiyət etmək n bir vəsilə halına gəlmiş bir istemarılıq məlzəməsi oldu. Gəregire'yə görə, milli maşınnın işini rahatlatmaq n, dil kimliyinə ehtıac var.

Bu dil kimliyi Fəransə impiratorluğundakı xalqlar n, Fransızca İran məmaliki məhrusəsində məşrutiyətdən sonra, hakimiyət farslığın əlinə dşdg n, Farsa oldu. Demək, zahirdə "İran  məmləkəti"  və  "İran tabiyəti"  ifadə olunarsa da, əməldə  " Fars"  və  "farslıq"  təyin edici bir istemarılıq siyasəti sayılar.

Kemiş yazılarda işarə olduğu kimi Mirza Yusif Xan mstəşar ad-Dövlə 1284  -  1286 illər Fəransə'də Qacar Məmaliki məhrusəsi tərəfindən Eli olarkən, orada Fəransə inqılabının sonu və nəticəsinin təsirində yaranmış nəzm və intzama məczub olaraq öz də Fars borukrat olaraq Fars dilini divan və dövlətilik dili deyə qəbul etdiyi n,  "yək kələmə (qanun)"  adlı Fəransə anayasasından almış təsirlərini dşncələrini bir kitab halına gətirərək Təbriz'də məşrutəilərin zv olarkən o kitabanı da Azərbaycan məşrutəilərinə bir yol xəritəsi deyə Farsa təqdim etdi. [6] Sonralar Fəransə istemarılığı dşncəsi ilə tanış olmuş Məhmud Əfşar Yəzdi də İsvic və Fəransə'də təhsil alarkən Fəransə impratorluğunda milliyətlər zərə əmal olan siyasətləri  İran məmaliki məhrusəsi n bir soğat gətirdi. [7]

 

 

Qaynaqlar:

1)  İşıq Sönməz, Mirza Fəthəli Axundov və Mirza Susif Xan Mustəşar ad-Dövlə Təbrizli və Fars hökumətinə gedən yol
www.isiqsonmaz.com/Seite%20418.pdf

2)  İşıq Sönməz, Azərbaycan Məşrutə Hərəkatının yenilməsinin sonucu olaraq Fars istemarılığına gedən yol

www.isiqsonmaz.com/Seite%20257.htm

3      ) Klaus Wolschner, Sprachpolitik der Französischen Revolution 2018: Sprachpolitik 1789 (medien-gesellschaft.de)

 

 

 

İşıq Sönməz, 30.09.2021


 

[1]              Qu'est-ce qu'une nation? Un corps d'associes vivant sous une loi commune et representes par la meme legislature.  La nation existe avant tout, eile est l'origine de tout. Sa volonte est toujours legale, eile est la loi elle-meme.  Avant d'elle et au-dessus d'elle il n'y a que le droit naturel. 

[2]           Fransız Dili İmpratorluğun Dili qələmə alındığı n sərasəri qələmə alınarmış.

[3]              Pour fondre tous les citoyens dans la masse nationale, il faut identit de langage

[4]              Barre: Le fdralisme et la superstition parlent bas-breton; l'migration et la haine de la Rpublique parlent allemand; la contre-rvolution parle l'italien, et le fanatisme parle le basque.

[5]                   Fransız dilinin istifadäsini umumiləşditmək zərə (1794): Fransızca: Rapport sur la essentialite et les moyens d'aneantir les patois et d'universaliser l'usage de la langue francaise "(1794)

 

[6]              یی ҡ ی ی ی ی ی یی ǘیی ی ... www.isiqsonmaz.com/Seite%20418.pdf

[7]              یی ҡ ی јی ی یی ی ی ی ی یэییی ی: www.isiqsonmaz.com/Seite%20257.htm

 

 

 

 

 

 

 



ȍیی ی ی یی ی ی ی یی یэی ʘی یی


 

یییی یی ییی ییی 1789-ǡ - ی یی یی ی "" ی ی ی یی. یǘی ی ی یی یی یޡ ی ǘیی јیی ƍیی ی یی ȍیѡ یی ی ی ی ی یی ی ی یی یی ی یی . ی یэیی یییی ȍیی ی ی ی ی ی ی ی یی. ی ی یی ی "" ییی :

" یѿ ʡ ی ی ی ی ј ی یی یی ی ی ی ی ی ی.   یی یی یی ییی. ی یی یی یی. ʡ ییی ǘی . ی - یی یی یی. ی ی. ی ی ی ییی ی ییی"[1].

یی ی ییی. یǘیی   ی یی ȍیی یی یی . یی ی ی یԡ یی یی  ییی یی ی یی ی ی   یی ی ی ƍی ییی. ی ی ی ی ییی یی -ی:
ی ی ی یѡ ی ǘیی Ә ی یی   ی یی ی. ȍی یی ی ی یی یی[2].

ȍیѡ یی ی یǡ ی ی ƍی ی ی ی ی ی یی. ǘی یی یی ی ј ییی:

ی ی ی یی ی ییی ییی ی[3]. ی ی یی ی 1794- ی Henri Jean-Baptiste Gregoire ی:

" ی ی یی ی ی یی ییی . ј ی ی یǡ ی ی ی ی. یҍ ȡ ی ییی".

ی یی ی ی ǘی ȍی یی یی ( ی) Ә ی ȍیی ی یی. 1794- ی یی Barre ی ی یی یǘی Ԙی ی یی:

"ی ʍی یی ی ی ی یی یی یی ی Ә یی ی"[4].

ǘیی ی ƍییی یʡ ȍیی  ی ییی. ی ی یی ʘ -ی ی ییی ی. ی یی ی ی ی ی ی ی ی ی " (le prjuge)" ی یی " " یی ی . 

ی ی ی یی ی ی Abb Gregoire ی ی یی ی ی ی ی یی. ی ی ј 3 یی ی یی ی - ییی .[5]

یی ȍیѡ ی ی ی ǎیی ی ی ی ی ییی یޡ ی یی یʍیی ݘ ی ی ی یی ی ی ی ی ی ی یی ی ی ی ی.

1746- ییی Étienne Bonnot de Condillac ییی Essai sur l'origine des connaissances humaines ی ی ی ییی John Lock ی یی. ییی ی 10 ی La Logique ou lart de penser یی ی ǁ . ییی یǍی ȍیی ی ی ی ییی ی ј ی. Condillac ی یی ی یی ی ("maniere de voir et de sentir")  یی ی یی ѐیی ییی ی ی ی ی یی ی ی.

یی ی ی یی ǘی ی ییی یی یی   ݘ ی ی. ی ی ی ی یی ی ǘی ȍیی ی یی ی ی ی یی. ی ی ی یی ی č㘡 ی یی ی یی ی ی یی. ی ی یی ǘیی ی ی ی ی ی یэیی ی . Gregire-ی ی ی ی ییی ی ییی ی .

ی ییی یǘی ی ی یی ی ی ǡ ǘیی یی ی Ӎ . 㘡 ی "ی ی" "ی یی" ی ǡ "" "ی" یی یی ی یэیی یی یی.

ƍی یی یی ی ی 1284- 1286 ی - یی ی ی ی ј ی ی ی ی ی یی یی ییی ی ʍیی ی یی "ی ()" ی یی ی ییی یی ی ی ی ј ی یی ј ȍی ی یی ی ی ی ی ی Ӎ ی ی[6]. یэییی ی ی ی یی ی - ی ј ی ی یی  ی یی ی ی یی[7].

 

ی

 

1)        یی ҡ ی ی ی ی ی یی ǘیی ی ... www.isiqsonmaz.com/Seite%20418.pdf

2)       یی ҡ ی јی ی یی ی ی ی ی یэییی ی: www.isiqsonmaz.com/Seite%20257.htm
3) Klaus Wolschner, Sprachpolitik der Französischen Revolution 2018: Sprachpolitik 1789 (medien-gesellschaft.de)

 

 

یی ҡ 30.09.2021

 


 

[1]              Qu'est-ce qu'une nation? Un corps d'associes vivant sous une loi commune et representes par la meme legislature.  La nation existe avant tout, eile est l'origine de tout. Sa volonte est toujours legale, eile est la loi elle-meme.  Avant d'elle et au-dessus d'elle il n'y a que le droit naturel. 

[2]           Fransız Dili İmpratorluğun Dili qələmə alındığı n sərasəri qələmə alınarmış.

[3]              Pour fondre tous les citoyens dans la masse nationale, il faut identit de langage

[4]              Barre: Le fdralisme et la superstition parlent bas-breton; l'migration et la haine de la Rpublique parlent allemand; la contre-rvolution parle l'italien, et le fanatisme parle le basque.

[5]                   Fransız dilinin istifadäsini umumiləşditmək zərə (1794): Fransızca: Rapport sur la essentialite et les moyens d'aneantir les patois et d'universaliser l'usage de la langue francaise "(1794)

 

[6]              یی ҡ ی ی ی ی ی یی ǘیی ی ... www.isiqsonmaz.com/Seite%20418.pdf

[7]              یی ҡ ی јی ی یی ی ی ی ی یэییی ی: www.isiqsonmaz.com/Seite%20257.htm