Sorqu: Azərbaycan Məşrutə Hərəkatı zərə yazılar və qələm vurmaqlar səngimir və dayanmır. Bu doğrultuda nə deyə bilərsiniz? 

 

Cavab: Kemiş hərəkətlərə nəzər salmaq, onları götr qoy etmək ox msbət hal sayılar. Əsasn şəxs olaraq da insan kemiş gördkləri işlərinə nəzər gəzdirərsə, xəta etmişsə, onları bir daha tikrar etməz və öz hərəkət və davranışlarını təkmil etməyə alışar. Demək, bir əsl olaraq kemiş gələcəyin gözk və gözllydr deyə məseləni nəzər alarsaq, hər hankı yaxın kemişdə baş vermiş hərəkətlər zərə məqalələr yazmaq, onları götr qoy etmək msbət bir hal sayılar.

Azərbaycan məşrutə hərəkatına gəldikdə, onu da o zamankı şərtləri nəzərə alaraq nəqd etmək və o zamankı xətalardan ibrət dərsi almaq msbət hal sayılar. Nəqd dedikdə isə, hərəkəti əsasda pisləmək deyil, o hərəkətin zəif və doğru nəzərə gəlməyən məqamlarını nəqd etmək və o xətaların bir daha tikrar olmasının qarşısını almağa alışmaq olmalıdır. O da genə yazılarda, siyasi hərəkətlərdə özn əks etməlidir.

Azrbaycan məşrutə hərəkatının yanlışlıqlarından biri Azərbaycan Trkəsini əsas götrmədiyi və divan dili olan Farsanı  "İran"  adına Azərbaycan trkly n, mbarizə ədəbiyatı deyə elit və oxumuş kəsim tərəfindən əsas götrlməsi olmuşdur. Bu məselədə əsgər rolunda olan Səttarxanları məhkm etmək deyil, Mirza Yusuf Xan Mstşar ad-Dövlələr, Əbdul Rəhman Talibovlar, Mirzə Fəthəli Axundazələr və Əli Misyolar, Heydər Əmioğlular, Seyid Həsən Təqizadələr, Sadiq Rzazadə  (Səfəq) , Hseyn Kazimzadə  (İranşəhr)  tərəfindən zaman axarında Azərbaycan trklg əleyhinə yön və cəhət almış məqamlar mənzur olmalıdır. 

 Heydərmioğlu, öz təşkilatılıq məselələri ilə məşğul olmasına baxmayaraq Azərbaycan trkly n he bir iş görməzkən, Məhəmməd Təqi Bəhar adlı Fars şovenistəllərinə  "İran Demukrat partısı  "əsasnaməsini yazmaqda xidməti olmuş. Mirza Yusuf Xan Mstşar əd-Dövlə  "yək kələmə"  adlı Farsa kitabı yol xəritəsi deyə Azərbaycan məşrutəilərinə Fəransədəki dil və mədəniyət istemarılığını farslıq n kopi etməyə və təklif etməyə alışmış. Seyid Həsən Təqizadə zamanında Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə Tehranda  "İran-i No"  qazetini nəşr etdiklərinə baxmayaraq İstanbula qadıqdan sonra, öz Trk kimliyini dərk etmək yerinə  "İraniyət"  deyə Fars dili və mədəniyətini əsas götrməyə farslığa nisbət verilmiş Kavə Ahəngər və sonralar farslıq n uydurulmuş Dariyuş və Kuruş əfsanələrinə sarılmağa alışmış.

Təbrizli Hseyn Kazimzadə İranşəhr isə bir mddət İstanbulda  "İraniyan Cəmiyətini"  Trklk kimliyinə muvazı idarə etdikdən sonra, Avrupaya gedərək orada daha da Trk dşməni olmağa Almaniyanın Berlin şəhrində bir Trk dşməni kimi  "İranşəhr"  məhfəlini qurmağa və ömr boyu trklk əleyhinə dşncə və fikir törətməkdə və yaratmaqda əli ayaqdan ayırd etməmiş. Sadıq Rzazadə Şəfq isə  "Fars Fərhəngistanı"nın bir sabit zv olaraq Trk kəlmələrini Fars ədəbiyatından silməyə və Məhəmmədrza və Fərəh pəhləvilərə  "Ariyamehr və Şəhbanu"  ləqəblərini təklif etməyə alışmış. Əhməd Kəsrəvi isə, əvəl bir vəqaye yazıısı kimi alışmasına baxmayaraq, sonralar  öz trklyn dərk etmək yerinə  "Azəri Ya Zəban-i Bastan-i Azərbaycan"  və  "Zəban Pak"  farsı əsərlərini trklk əleyhinə ortaya qoymuş. Şeyx Məhəmməd Xiyabanı isə  "Azərbaycan Cumhuriyəti"  adı ilə səmacət edərək Azərbaycanı  "Azadistan"  qələmə almağa alışmış. Sonunda işə zv olmuş İran Demokrat partısı tərəfindən pis vəziyətdə öldrlmş.

Bu yanlış hərəkətlərin hamısına qarşın Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Tehrandan qacarlar tərəfindən İstanbula srgn və təbid olduqdan sonra, Azərbaycan trklynn kimliyi zərə köklənməyə və Azərbaycan Cumhuriyətini qurmağa nayil olmuş. Bu Cummhuriyət 1918  - 1920 inci illər ox ətinliklə ayaq stə durmasına, Rus istemarılıyı və  "İraniyət"  Fars təmamiyətiliyi, o cmlədən Məhmud Əfşar Yəzdilər qarşısında döş gərdiyinə baxmayaraq Məşrutə Gney hərəkatı səflərində olan şəxsiyətlərin he birisi aıq və aşkar bu hökmətdən tərəfdarlıq etməmiş və Gney Azərbaycan dil və mədəniyət əsaslı təşkılatlanmanın zərurətini dərk etməmiş. Bilindiyi kimi Azərbaycan Məşrutə Hərəkatı Tehranda yenilgəyə və şikəstə uğradıqdan sonra, o hərəkətdə olmuşların hamısı vucud baxımından qətl-i am olmadıqlarınıa baxmayaraq dşncə və fikir baxımından Fars istemarılığına təslim olmuşlar. Bu da Farsanın tarix boyu divan və mnşilər dili olması, oxumuş kəsimin Ərəbə və Farsa tərbiyət olduqları ilə izah olunmalıdır.

Demək, bu xətaları və bunlara bənzər məqamları nəqd atışına tutmaq və kemiş xətalardan ibrət dərsi almaq qaınmaz sayılar. Xalqın o zamanlar savadsız olduğunu, Farsanı da başa dşmədiklərini nəzərə alarsaq, o zamankı Azərbaycan trklynn eliti bir az trklk bilinci və şuuruna malik olsaydılar, Azərbaycan məşrutə hərəkatının nəticəsi hər hankı bir hakimiyət evrilişi və qarşı durmaq ilə farslıq xidmətinə msadirə olmazdı. Bu doğrultuda kitablar yazmaq və xalqı öz milli mənfəətlərinə başa salmaq qaınmaz və vacib sayılar.

Demək, mhafizəkarlıq etmək, tabuların yıxılmasına mane olmaq he də gələcəyimiz n yaxşı vədələr verməz.

 

🔎: ی јی یی یی یی. ی یییҿ

🎤: ƍی ј ޡ ی ی یی. ƍی ی یی ی ی ی ی ی ј ییی ʘی ی. 㘡 ی ƍی ̐ی Ҙ ییی ی ی ޡ ی یی ƍی ی ј یޡ ی ی ی یی.
✅ی јی ی ی ی ی ی یی. ی ی јی ی یی јی ی یی ی ی ی ی ی ییی ی یی. ییǡ یی ј ژ یی.
✅ی јی ی یییی یی ی ј یی یی ی یی Ӎی "ی" ی ی ј ی یی ی ی ی ی . Ӑ ی ͘ یی یی ѡ ѡ ی ی ی یѡ ی ی ѡ ی ی ѡ () ی (ی) ی ی ی ј یی ی ی یی.
✅ یی Ԙیʍیی ی ی ی ی ی ј ƍ ی ی Ҙ ی ی یی "ی یی" یی ی ی .
✅ ی ی "ی " ی Ӎ ی ی ی ی ی ی یی - ی ی ی یэیییی ی ی ʘی یی.

✅ ی ی ی ی ی "ی " یی یی ی Ǎی ǡ ј یییی ј یی "یی" ی یی ییی ی یی ی ی ی ی ی یی.

✅یی ی ی ی ی "یی ییی" ј ییی ی ی ǡ ی ј ј ی یی ی ی ی ј ی یی "ی" یی ی ј ی یی ی ی ی یی.

✅ ی " یی" ی ی ј یی یی ی ی "ی " یی ʘی یی.

✅ ی ی ی ی ی یی یی یޡ ј ј یی "ی ی ی" " ǘ" ی یی ј یی ی ی.
✅ی یی ی "ی یی" ی ی ј یی "" یی. ی ی یی ی ی ی .

✅ یی јی یی ی ی ی ѐ ی ǡ ی ј ییی Ę ی ییی ی . ی 1918 -1920 یی ی یی ی یǡ یэییی "یی" یʍییی - یی یی ی یی ی ی јی ی یی ƍ ییی ی Ԙ Ę ی ی ی ی ی ی ی Ԙیی یی ј ی. یییی یی ی јی یی Ԙ ی ǡ ј ی یی یی ییی ی یی یی یэییی ی . Ӎی ی ی ی یی ی یی ی یی ȍ Ӎ ی ی ی ی یی.
✅ 㘡 ی ی یی ƍی ی Ǎی یی.
✅ی ی Ӎی ییی ޡ ی ی ј یی ی ј ییی ی ییѡ ی јی ی ی ی ی ی ǘیی ییی ی ی ی ی ی.
✅ ی ی ی ی Ǎی ی یی.
✅㘡 ی 㘡 ی یییی ƍ ̐یی یی .

یی ҡ 14.10.2021